Како е можно планина богата со вода да биде опкружена со градови што повремено се соочуваат со водна несигурност?
Шар Планина е еден од најзначајните природни ресурси на државата. Нејзините површински и подземни води претставуваат основа за водоснабдувањето на Тетово и Гостивар, придонесуваат кон полнењето на извориштето Рашче од кое со вода за пиење се снабдува најголемиот дел од Скопје и обезбедуваат вода за функционирањето на Мавровскиот хидроенергетски систем. Истовремено, планината претставува едно од најбогатите подрачја со извори, планински реки, глацијални езера и високопланински мочуришта во државата.
Овој воден капитал има значење што ги надминува локалните рамки. Тој обезбедува вода за пиење, производство на електрична енергија, зачувување на биодиверзитетот, развој на туризмот и адаптација кон климатските промени. Во тој контекст, Шар Планина не е само заштитено подрачје туку и стратешка природна инфраструктура од која зависи водната сигурност на значителен дел од државата.
Сепак, богатството со вода не секогаш се претвора во сигурно водоснабдување. Во изминатите години, Тетово периодично се соочуваше со рестрикции и проблеми во снабдувањето, додека пак актуелната криза со загадувањето на водоводниот систем во Гостивар уште еднаш покажа дека природните ресурси сами по себе не гарантираат безбедна вода за пиење. За граѓаните водната сигурност зависи од целиот синџир:
заштита на изворите → зафаќање на водата → третман → дистрибутивна мрежа → контрола на квалитет → доверба кај граѓаните. Слабост во која било од овие точки може да го загрози целиот систем.
Актуелната состојба со гостиварскиот водоводен систем претставува потсетник дека водната сигурност не зависи само од количината на расположлива вода, туку и од начинот на кој се управува со целиот систем. Независно од конечните наоди за причините, самиот факт дека безбедноста на водата за пиење може да биде доведена во прашање укажува дека природното богатство не е доволно доколку не постојат сигурна инфраструктура, континуиран мониторинг и ефикасно институционално управување. Водната сигурност бара систем кој обезбедува: континуиран мониторинг на квалитетот на водата, јасни процедури за управување со ризици, редовна контрола на сите точки од системот, заштита на изворишните и водозаштитните зони и институционална одговорност и транспарентност кон граѓаните.
Овие случаи отвораат пошироко прашање: дали Република Северна Македонија соодветно управува со еден од своите највредни природни ресурси?
Водата мора да се третира како систем, а не само како ресурс.
Водната сигурност не зависи само од количината на расположлива вода, туку од начинот на кој се управува со целиот воден систем. Извориштата, речните сливови, инфраструктурата, институциите и корисниците на водата претставуваат меѓусебно поврзан систем. Водите на Шар Планина истовремено обезбедуваат вода за пиење, производство на електрична енергија, зачувување на природните екосистеми и поддршка на локалниот економски развој. Сепак, овие функции најчесто се планираат и управуваат одделно, преку различни институции и сектори, без доволна координација. Во услови на климатски промени и зголемен притисок врз водните ресурси, ваквиот пристап повеќе не е доволен.
Затоа, идното управување со водите на Шар Планина треба да се темели на интегриран пристап кој ќе ја третира планината како единствен воден систем. Тоа подразбира истовремена заштита на извориштата и сливовите, модернизација на водоснабдителната инфраструктура, ефикасен мониторинг на квалитетот на водата, подобра институционална координација и навремена адаптација кон климатските промени. Само преку ваков пристап ќе може да се обезбеди долгорочна водна сигурност и одржливо користење на водниот капитал на Шар Планина.
Во XXI век водата повеќе не може да се третира само како суровина за економска активност или енергетско производство. Таа е истовремено основно човеково право, критична инфраструктура, предуслов за јавното здравје, природен капитал и клучен ресурс за адаптација кон климатските промени.
Токму од оваа перспектива ИДСЦС подготвува анализа која ја разгледува Шар Планина не само како простор со исклучително природно богатство, туку како стратешки воден капитал од национално значење. Преку анализа на природните потенцијали на планината, состојбата со водоснабдувањето во Тетово и Гостивар, улогата на шарските води за водоснабдувањето на Скопје и за Мавровскиот хидроенергетски систем, како и влијанието на климатските промени и постојната институционална рамка, анализата укажува на потребата од нов модел на интегрирано управување со водните ресурси. Таквиот пристап е во согласност со Рамковната директива за води на Европската Унија, која управувањето со водите го заснова на речните сливови и координацијата помеѓу сите корисници на водните ресурси.
Шар Планина не е само планина богата со вода. Таа е сложен воден екосистем и стратешка природна инфраструктура од која зависат водоснабдувањето, енергетската сигурност, јавното здравје и климатската отпорност на државата. Оттука, прашањето не е дали Шар Планина има доволно вода, туку дали ќе успееме соодветно да управуваме со овој воден капитал и да го зачуваме за идните генерации.